en | pl
O MUZEUM WYSTAWY WYDARZENIA BADANIA/PROJEKTY EDUKACJA WYDAWNICTWA PRASA ZBIORY ONLINE

MUZEUM HISTORII FOTOGRAFII
X
X


EDUKACJA / teksty
Modernistki w „zielonych bugatti”
Małgorzata Radkiewicz

O podróżach, fotografii i kinie oraz ich związku z tożsamością nowoczesnych kobiet
 

1/3


Obraz Tamary Łempickiej Autoportret w zielonym bugatti (1925) stał się ikoną modernistycznej kobiecości.Przedstawia on zmotoryzowaną, pewną siebie artystkę, która osiągnięcia techniki wykorzystuje dla wzmocnienia swojej pozycji w świecie sztuki i w życiu publicznym. Samochód staje się symbolem mobilności i w sensie praktycznym, i czysto metaforycznym. Pozwala na swobodne przemieszczanie się, podróże i aktywność, na jaką nie mogły sobie dotąd pozwolić kobiety w żadnej epoce. Jest jednocześnie symbolem zmian obyczajowych, których efektem są zmiany w sposobach postrzegania męskości i kobiecości, oraz rolach przypisanych każdej z płci. Widok kobiety zasiadającej za kierownicą jest symptomem czasów i charakterystycznej dla nich dynamiki społeczno-kulturowej.

Oglądając więc zdjęcia krakowskich kobiet, zebrane w zbiorach Muzeum Historii Fotografii, od razu zwróciłam uwagę na zbiorowy portret (MHF 1184/II/25), przedstawiający trzy kobiety w samochodzie: Zofię Mussilową z domu Kosińską, Karola Karyłowską, Helenę Kosińską. Ich twarze zostały wkomponowane w ramy przedniej szyby pojazdu, jedna z nich pewną ręką trzyma kierownicę, nie jest to więc sztuczna sytuacja, ale codzienność. Wprawdzie autor tej fotografii nie został zidentyfikowany, mógł więc nim być mąż Zofii – Paweł Mussil, ale równie dobrze jedna z pozostałych sióstr Kłosińskich.
Idąc tropem rodzinnych koligacji odnalazłam w zbiorach jeszcze dwa zdjęcia o równie emblematycznym charakterze. Jedno przedstawia sylwetkę kobiety czytającej gazetę (MHF 767/II/143) – jest to Zofia Mussilowa, z domu Kosińska, trzymająca w dłoniach egzemplarz „Światowida”. Nie ma ono w sobie nic ze sztuczności upozowanych portretów, nie sili się też na oddanie walorów urody postaci, zgodnie z jakimś obowiązującym kanonem estetycznym – jej twarz jest zasłonięta szpaltami. Jest to więc portret osoby, której sylwetka, sposób zachowania, a nawet poczucie humoru wyrażające się we włączeniu do zdjęcia zabawowych rekwizytów (plastikowe jo-jo), świadczą o dużej samoświadomości siebie. Będzie to więc przykład przedstawienia kobiecej podmiotowości, a nie kobiecości sprowadzonej do mniej lub bardziej skonwencjonalizowanej reprezentacji.
Podmiotowy status kobiecych bohaterek podkreśla trzecia wybrana przeze mnie fotografia (MHF 1179/II/199), przedstawiająca dwie przyjaciółki (Zofię Mussilową i Helenę Szlachtowską) w kawiarni. Swoboda, z jaką obie zachowują się w przestrzeni publicznej, świadczy o poczuciu niezależności i samodzielności w sposobie bycia, wskazuje również na rolę przestrzeni publicznej w życiu kobiet – jako miejsca spotkań i wszelakiej aktywności.
Pojawianie się na wszystkich zdjęciach tych samych niemal postaci, kazało mi sięgnąć po inne fotografie związane z rodziną Kosińskich i Mussilów. Już nawet krótki i pobieżny przegląd pozwolił stwierdzić, iż kobiety z tych rodzin nie tylko dawały się fotografować, ale same równie często sięgały po aparat. Ze zrobionych przez nie zdjęć wyłania się obraz życia mieszczańskiej rodziny, która może sobie pozwolić na podróże, posiadanie domu poza miastem. Można się domyślać, że wszystkie te dobrze ubrane kobiety z widocznym temperamentem, posiadały również wykształcenie pozwalające im na niezależność i kreatywność – nawet jeśli sprowadzała się ona do zwykłych, codziennych działań (jak jazda samochodem na przykład). Na pewno jednak były to kobiety, które spędzały czas nie tylko w kawiarniach, ale także w teatrach, kabaretach czy na seansach filmowych. Należy pamiętać, że w okresie międzywojennym ogromna część recenzji filmowych wychodziła spod pióra kobiet, będących częstymi i niezwykle uważnymi widzami. W Sali kinowej miały one możliwość śledzenia filmowych fabuł, a równocześnie specyfiki widowni, odzwierciedlającej zjawiska społeczne i kulturowe.
Zbadanie tego rodzaju fotografii, jakie podałam tu jako przykład pewnej reprezentacji kobiecości, jest więc integralną częścią szerszych badań nad udziałem kobiet w rozwoju i fotografii i kina w Galicji. W szczegółowych analizach niezbędne są dwie perspektywy:
-pierwsza ma charakter kontekstowy i uwzględnia kontekst historyczny i teoretyczny, dotyczący definiowania relacji kobiet do medium fotograficznego i filmowego. Należy tu uwzględnić zarówno specyfikę reprezentacji, jak i kobiecego autorstwa, związanego z widocznym na przełomie XIX i XX wieku otwieraniem się kobiet z różnych środowisk na nowe technologie. Niezbędnym kontekstem dla fotograficznej i filmowej twórczości kobiet w tym okresie są przemiany związane z emancypacją, edukacją i zmieniającym się statusem politycznym oraz ekonomicznym mieszkanek Galicji.
Druga perspektywa badawcza ma charakter tekstualny, jest bowiem związana z pracą nad konkretnymi materiałami wizualnymi, ale także wszelką dokumentacją epoki. Aby zebrać i opracować tego rodzaju materiały należy skupić się na poszukiwaniu konkretnych kobiet prowadzących wszelką działalność w zakresie medium fotograficznego, filmowego, a także przemysłu fotograficznego i kinematograficznego. Praca z archiwaliami zawsze rodzi trudności ze względu na często ograniczony dostęp do Łºródeł. Niemniej jednak na obszarze Galicji tego rodzaju badania ułatwia fakt, iż był to zawsze obszar o ogromnej dynamice w sferze kultury wizualnej – i fotograficznej, i filmowej. Ujęcie historyczne może się tu spotkać z ujęciem artystycznym, a refleksja na temat medialnej twórczości kobiet, z refleksją kulturową dotyczacą tożsamości i gender.

Tekst powstał w ramach projektu "Pionierki kina. Udział kobiet w rozwoju kinematografii i fotografii w Galicji 1896-1945"


Dr hab. Małgorzata Radkiewicz – filmoznawczyni, adiunkt w Instytucie Sztuk Audiowizualnych UJ, Zajmuje się problematyką tożsamości kulturowej oraz tożsamości płci (gender) we współczesnym kinie i w sztukach wizualnych czego wyrazem jest ostatnia publikacja: „Władczynie spojrzenia”. O kinie i sztuce kobiet (2010). Jako redaktorka przygotowała pięć tomów z serii Gender. Publikuje w Polsce i zagranicą, w katalogach wystaw, antologiach i na łamach czasopism.


do góry
© Copyright MHF w Krakowie, 2017
© Copyright MHF w Krakowie, 2017
Design: teren prywatny
Design: teren prywatny
Dofinansowano ze środków
Programu Wieloletniego Kultura+